สิทธิบัตรมีกี่ประเภท อะไรบ้าง ความแตกต่างที่ควรทราบ

สิทธิบัตรคืออะไร?

ก่อนจะไปเจาะลึกประเภทของสิทธิบัตร เราต้องเข้าใจก่อนว่า สิทธิบัตรคือเอกสารที่รัฐออกให้เพื่อคุ้มครองการประดิษฐ์หรือการออกแบบของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง สิทธินี้ให้เจ้าของสิทธิบัตรมีสิทธิแต่เพียงผู้เดียวในการแสวงหาประโยชน์จากการประดิษฐ์หรือการออกแบบนั้นในช่วงเวลาที่กำหนด ถือเป็นการตอบแทนความพยายามในการสร้างสรรค์นวัตกรรม และเป็นการสร้างเกราะป้องกันทางกฎหมายไม่ให้ผู้อื่นมาทำซ้ำ คัดลอก หรือนำไปใช้โดยไม่ได้รับอนุญาต

3 ประเภทของสิทธิบัตร

ในประเทศไทย ประเภทของสิทธิบัตรแบ่งออกเป็น 3 ประเภทหลัก ซึ่งแต่ละประเภทจะมีขอบเขตการคุ้มครองและเงื่อนไขทางกฎหมายที่แตกต่างกันอย่างชัดเจน การเลือกประเภทของสิทธิบัตรที่เหมาะสมจึงเป็นก้าวสำคัญที่ AKIP Venture เน้นย้ำเสมอ

1. สิทธิบัตรการประดิษฐ์ (Invention Patent)

สิทธิบัตรนี้ใช้คุ้มครอง ‘ความคิด’ ที่เกี่ยวกับการประดิษฐ์หรือสร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์ กระบวนการ หรือกลไกใหม่ที่ยังไม่เคยมีมาก่อนในโลก ซึ่งเป็นการคุ้มครองในเชิงฟังก์ชันการใช้งานและคุณค่าทางเทคนิคอย่างเข้มข้นที่สุดในบรรดาประเภทของสิทธิบัตรทั้งหมด

ตัวอย่างผลงาน: นวัตกรรมระดับโลก เช่น สูตรเคมีใหม่ ขั้นตอนการผลิตยาที่ได้รับการปรับปรุง ระบบการกรองน้ำแบบใหม่ ที่เพิ่มประสิทธิภาพการแยกสารพิษ หรือวงจรไฟฟ้าของชิ้นส่วนคอมพิวเตอร์ที่มีฟังก์ชันใหม่ที่ไม่เคยมีมาก่อน

2. อนุสิทธิบัตร (Petty Patent)

อนุสิทธิบัตรถูกสร้างขึ้นมาเพื่อรองรับการประดิษฐ์ที่มีระดับความซับซ้อนไม่สูงนัก หรือเป็นการ ปรับปรุงเล็กน้อย (Minor Improvement) ของสิ่งประดิษฐ์เดิมที่มีอยู่แล้ว เป็นทางเลือกที่รวดเร็วและใช้เงื่อนไขในการตรวจสอบน้อยกว่าสิทธิบัตรการประดิษฐ์ เหมาะสำหรับ SME หรือบุคคลที่ต้องการคุ้มครองนวัตกรรมเล็ก ๆ ที่มีการเปลี่ยนแปลงทางเทคนิคไม่มาก แต่มีประโยชน์เชิงปฏิบัติ

ตัวอย่างผลงาน: การปรับปรุงอุปกรณ์ที่มีอยู่ เช่น การเพิ่มกลไกสปริงเข้าไปในที่เปิดขวดเพื่อให้ใช้งานง่ายขึ้น การออกแบบหัวฉีดน้ำ ที่สามารถปรับทิศทางได้หลายแกนเพื่อเพิ่มความสะดวกในการรดน้ำ หรือการปรับปรุงโครงสร้างของโต๊ะพับให้กางออกได้ง่ายขึ้น

3. สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ (Design Patent)

สิทธิบัตรประเภทนี้ไม่ได้คุ้มครองฟังก์ชันการใช้งาน แต่คุ้มครองเพียง รูปลักษณ์ภายนอก รูปร่าง รูปทรง หรือลวดลายผลิตภัณฑ์ เท่านั้น ซึ่งต้องมีความแปลกใหม่และแตกต่างจากแบบที่เคยมีมาก่อน เพื่อเป็นการคุ้มครองเอกลักษณ์ด้านสุนทรียศาสตร์ของผลิตภัณฑ์นั้น ๆ

ตัวอย่างผลงาน: ความโดดเด่นทางรูปลักษณ์ เช่น รูปทรงที่เป็นเอกลักษณ์ของรถยนต์รุ่นใหม่ ลวดลายและผิวสัมผัสที่ไม่เหมือนใคร บนพื้นผิวของนาฬิกาข้อมือ หรือการจัดองค์ประกอบของส่วนประกอบต่าง ๆ บนโทรศัพท์มือถือที่สร้างความแตกต่างด้านความสวยงาม

เทียบให้ชัด! ประเภทของสิทธิบัตร ต่างกันอย่างไร?

แม้ว่าประเภทของสิทธิบัตรทั้งสามจะถูกเรียกรวมกันว่าสิทธิบัตร แต่เมื่อพิจารณาในเชิงลึกแล้ว จะพบว่ามีความแตกต่างกันอย่างชัดเจนในหลายมิติ ดังนี้

1. สิ่งที่คุ้มครอง

• สิทธิบัตรการประดิษฐ์: คุ้มครอง หลักการทำงาน (Principle), ฟังก์ชันการใช้งาน (Function), หรือ กรรมวิธี (Process) ในการสร้างสรรค์สิ่งประดิษฐ์นั้น
• อนุสิทธิบัตร: คุ้มครองการปรับปรุงเล็กน้อยหรือนวัตกรรมที่มีระดับความซับซ้อนทางเทคนิคไม่สูงนัก แต่ยังคงคุ้มครองในเชิงฟังก์ชันการใช้งาน
• สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์: คุ้มครองรูปลักษณ์ภายนอก, ความสวยงาม, หรือลวดลาย ของผลิตภัณฑ์เท่านั้น ไม่ได้คุ้มครองหลักการทำงานภายในแต่อย่างใด

2. เงื่อนไขการขอรับ

• สิทธิบัตรการประดิษฐ์: ต้องผ่านการตรวจสอบ 3 ข้อ คือ ต้องใหม่ (Novelty), ต้องมีขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้น (Inventive Step), และสามารถนำไปใช้ในอุตสาหกรรมได้
• อนุสิทธิบัตร: ต้องผ่านการตรวจสอบ 2 ข้อ คือ ต้องใหม่และสามารถนำไปใช้ในอุตสาหกรรมได้ (กฎหมายไม่ได้บังคับเรื่องขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้น จึงขอรับได้ง่ายกว่า)
• สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์: ต้องผ่านการตรวจสอบ 2 ข้อ คือ ต้องใหม่และสามารถนำไปใช้ในอุตสาหกรรมได้

3. ระยะเวลาคุ้มครอง

• สิทธิบัตรการประดิษฐ์: มีอายุการคุ้มครองนานที่สุด คือ 20 ปี นับแต่วันยื่นคำขอ
• อนุสิทธิบัตร: มีอายุคุ้มครองรวมสูงสุด 10 ปี โดยเริ่มต้นคุ้มครอง 6 ปีนับจากวันที่ยื่นคำขอ และสามารถต่ออายุได้ 2 ครั้ง ครั้งละ 2 ปี
• สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์: มีอายุการคุ้มครอง 10 ปี นับแต่วันยื่นคำขอ

4. ขั้นตอนการยื่นขอ

• สิทธิบัตรการประดิษฐ์: ต้องมีการยื่นขอให้ตรวจสอบการประดิษฐ์ (Substantive Examination) ซึ่งเป็นขั้นตอนที่เข้มงวดและใช้เวลานานที่สุด
• อนุสิทธิบัตร: ไม่ต้องยื่นขอให้ตรวจสอบการประดิษฐ์ ทำให้กระบวนการอนุมัติรวดเร็วกว่าสิทธิบัตรการประดิษฐ์มาก
• สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์: ต้องมีการยื่นขอให้ตรวจสอบการออกแบบเพื่อดูว่ามีความใหม่ทางรูปลักษณ์หรือไม่

ธุรกิจแบบไหนควรจดสิทธิบัตรประเภทใด?

การเลือกประเภทของสิทธิบัตรให้เหมาะสมกับลักษณะนวัตกรรมเป็นเรื่องสำคัญที่สุด หากเลือกผิด ประเภทที่เลือกอาจไม่ให้การคุ้มครองที่ครอบคลุมนวัตกรรมของคุณเลย

1. ธุรกิจเทคโนโลยีและนวัตกรรมเชิงลึก (Deep Tech)

ตัวอย่าง: การพัฒนาชิ้นส่วนเครื่องยนต์ใหม่, สูตรเคมีที่เป็นนวัตกรรม, ระบบ AI ใหม่

ประเภทที่ควรจด: สิทธิบัตรการประดิษฐ์

เหตุผล: นวัตกรรมเหล่านี้มีความซับซ้อนสูง มีความใหม่และมี “ขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้น” การคุ้มครอง 20 ปี และความเข้มข้นของการตรวจสอบจะช่วยป้องกันการลอกเลียนแบบทางเทคนิคได้ดีที่สุด

2. ธุรกิจผลิตภัณฑ์ขนาดเล็กหรือการปรับปรุงสินค้าเดิม (SME/Quick Launch)

ตัวอย่าง: อุปกรณ์จับถุงพลาสติก, การปรับปรุงกลไกของเครื่องใช้ไฟฟ้าเล็กน้อย, อุปกรณ์เสริมที่ใช้งานง่าย

ประเภทที่ควรจด: อนุสิทธิบัตร

เหตุผล: ต้องการการคุ้มครองที่ รวดเร็ว กว่าสิทธิบัตรการประดิษฐ์ และนวัตกรรมอาจไม่ถึงขั้น “สูงขึ้น” ตามที่กฎหมายสิทธิบัตรการประดิษฐ์กำหนดไว้ การเลือกอนุสิทธิบัตรจึงเป็นทางออกที่คุ้มค่าและรวดเร็วสำหรับ SME

3. ธุรกิจที่เน้นภาพลักษณ์และความสวยงาม (Branding/Consumer Goods)

ตัวอย่าง: รูปทรงของขวดน้ำหอมที่เป็นเอกลักษณ์, ลายบนรองเท้า, การออกแบบบรรจุภัณฑ์ใหม่ที่ไม่ซ้ำใคร

ประเภทที่ควรจด: สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์

เหตุผล: จุดขายหลักคือความโดดเด่นทางรูปลักษณ์ภายนอก ประเภทของสิทธิบัตรนี้จะช่วยป้องกันคู่แข่งจากการผลิตสินค้าที่มีหน้าตาคล้ายกันจนทำให้ผู้บริโภคเกิดความสับสน

หากคุณไม่แน่ใจว่านวัตกรรมของคุณควรจัดอยู่ในประเภทของสิทธิบัตรใด การปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านบริการจดสิทธิบัตร อย่าง AKIP Venture ก่อนเป็นขั้นตอนแรกที่สำคัญที่สุด

สรุป ประเภทของสิทธิบัตร มีอะไรบ้าง?

สิทธิบัตรในประเทศไทยแบ่งออกเป็น 3 ประเภทหลัก ได้แก่ 1. สิทธิบัตรการประดิษฐ์ คุ้มครองนวัตกรรมหรือกระบวนการใหม่ที่มีความซับซ้อนสูง 2. อนุสิทธิบัตร คุ้มครองการปรับปรุงสิ่งประดิษฐ์เล็กน้อยที่มีเทคนิคไม่ซับซ้อน เหมาะสำหรับ SME และ 3. สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ คุ้มครองเฉพาะรูปลักษณ์ภายนอก รูปทรง หรือลวดลายที่สวยงามแปลกใหม่ โดยทั้งสามประเภทมีเงื่อนไขและระยะเวลาการคุ้มครองที่แตกต่างกันตามวัตถุประสงค์ของการสร้างสรรค์

การทำความเข้าใจว่าสิทธิบัตรมีกี่ประเภท และเลือกประเภทของสิทธิบัตรที่ถูกต้องตั้งแต่แรกเริ่มเป็นรากฐานสำคัญของการปกป้องนวัตกรรมของคุณ การเลือกพลาดอาจนำไปสู่การคุ้มครองที่ไม่ครอบคลุม หรือทำให้การยื่นคำขอถูกปฏิเสธในภายหลัง หากนวัตกรรมของคุณเป็นเทคโนโลยีเชิงลึก สิทธิบัตรการประดิษฐ์ คือคำตอบ หากเน้นการปรับปรุงเล็กน้อย อนุสิทธิบัตรคือทางเลือกที่รวดเร็ว และหากเน้นความสวยงาม สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์คือสิ่งที่ใช่ การลงทุนทำความเข้าใจประเภทของสิทธิบัตรในวันนี้ คือการลงทุนเพื่อความมั่นคงของธุรกิจในวันหน้า

หากต้องการคำปรึกษาเพิ่มเติมเกี่ยวกับสิทธิบัตร

การเลือกประเภทสิทธิบัตรให้เหมาะสมกับผลงานเป็นขั้นตอนสำคัญที่ช่วยให้การคุ้มครองนวัตกรรมเป็นระบบมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นสิทธิบัตรการประดิษฐ์ อนุสิทธิบัตร หรือสิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ หากคุณมีข้อสงสัยเกี่ยวกับการใช้การจดสิทธิบัตรอย่างถูกต้อง หรือต้องการทราบว่างานของคุณสามารถได้รับการคุ้มครองอย่างไร ทีมผู้เชี่ยวชาญจาก AKIP Venture พร้อมให้คำปรึกษาเบื้องต้น “ฟรี”
📞 โทร. 065-989-9815
💬 Line ID: @akipventure (อย่าลืมใส่ @)