หลายองค์กรลงทุนกับอาคาร เครื่องจักร และสต็อกสินค้า แต่มองข้ามสิ่งที่สร้างความได้เปรียบจริง เช่น แบรนด์ ผลงานวิจัย ซอฟต์แวร์ และองค์ความรู้ภายใน สิ่งเหล่านี้คือ Intangible Assets หรือสินทรัพย์ไม่มีตัวตน บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจว่า Intangible Assets คืออะไร มีกี่ประเภท สามารถรับรู้ทางบัญชีได้อย่างไร และเหตุใดทั้งธุรกิจ หน่วยงานรัฐ และมหาวิทยาลัยจึงควรบริหารให้เป็นระบบ
Intangible Assets (สินทรัพย์ไม่มีตัวตน) คืออะไร?
สินทรัพย์ไม่มีตัวตน คือสินทรัพย์ที่ไม่เป็นตัวเงิน ไม่มีลักษณะทางกายภาพ แต่สร้างประโยชน์เชิงเศรษฐกิจให้องค์กรได้ ตามนิยามของมาตรฐานการบัญชีที่ใช้ในไทย สินทรัพย์นั้นต้อง ระบุได้ หมายถึงสามารถขาย โอน ให้สิทธิ ให้เช่า หรือแลกเปลี่ยนได้โดยเอกเทศ หรือเกิดจากสัญญาหรือสิทธิตามกฎหมาย
โดยหลักแล้วต้องมีองค์ประกอบ 3 อย่าง
- ระบุตัวสินทรัพย์ได้ แยกจากกิจการโดยรวมหรือมีสิทธิตามกฎหมายรองรับ
- อยู่ภายใต้การควบคุมของกิจการ กิจการมีอำนาจในการนำสินทรัพย์มาใช้ประโยชน์และสามารถจำกัดไม่ให้ผู้อื่นเข้าถึงประโยชน์จากสินทรัพย์นั้นได้
- คาดว่าจะก่อให้เกิดประโยชน์เชิงเศรษฐกิจในอนาคต เช่น สร้างรายได้ หรือช่วยลดต้นทุน
ประเภทของสินทรัพย์ไม่มีตัวตน
ทรัพย์สินทางปัญญา (ลิขสิทธิ์ สิทธิบัตร เครื่องหมายการค้า)
ทรัพย์สินทางปัญญาเป็นกลุ่มที่มีกฎหมายรองรับสิทธิชัดเจนที่สุด จึงเข้าเกณฑ์ “ระบุได้” และ “ควบคุมได้” ง่ายกว่าสินทรัพย์ไม่มีตัวตนกลุ่มอื่น
| ประเภท | คืออะไร? | ข้อสังเกต |
| ลิขสิทธิ์ | สิทธิในงานสร้างสรรค์ เช่น งานวรรณกรรม ศิลปะ ดนตรี ภาพยนตร์ รวมถึงโปรแกรมคอมพิวเตอร์ | เกิดขึ้นทันทีเมื่อสร้างสรรค์ผลงาน ไม่จำเป็นต้องจดทะเบียน |
| สิทธิบัตร | สิทธิในการประดิษฐ์ใหม่ที่มีขั้นตอนการประดิษฐ์สูงขึ้นและใช้ประโยชน์ในอุตสาหกรรมได้ | ต้องยื่นคำขอจดทะเบียนและผ่านการพิจารณา สิทธิบัตรการประดิษฐ์ได้รับความคุ้มครอง 20 ปีนับจากวันยื่นคำขอ |
| เครื่องหมายการค้า | ชื่อ โลโก้ หรือสัญลักษณ์ที่แยกสินค้าหรือบริการของคุณออกจากผู้อื่น | ต้องจดทะเบียน และต่ออายุได้ครั้งละ 10 ปี |
ในกลุ่มลิขสิทธิ์เองก็แบ่งออกเป็นหลายลักษณะ การรู้ว่างานของคุณเป็นงานประเภทใด ช่วยให้วางแผนใช้ ถ่ายโอน หรือให้สิทธิผู้อื่นได้ถูกต้อง ศึกษาเพิ่มเติมได้ที่ประเภทของลิขสิทธิ์ โดยทั่วไป ลิขสิทธิ์คุ้มครองตลอดอายุผู้สร้างสรรค์และต่อไปอีก 50 ปีหลังเสียชีวิต แต่ระยะเวลาอาจต่างกันตามประเภทงาน
สินทรัพย์อื่น เช่น ค่านิยม ซอฟต์แวร์ ฐานข้อมูลลูกค้า
- ซอฟต์แวร์และระบบสารสนเทศ ทั้งที่ซื้อมาและพัฒนาเอง
- ฐานข้อมูล เช่น ฐานข้อมูลลูกค้า ข้อมูลวิจัย
- สิทธิตามสัญญา เช่น สิทธิแฟรนไชส์ ใบอนุญาต สัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิ
- ความลับทางการค้าและองค์ความรู้ เช่น สูตร กรรมวิธีผลิต
- ค่าความนิยม (Goodwill) ส่วนเกินของราคาซื้อกิจการที่สูงกว่ามูลค่าสินทรัพย์ที่ระบุได้
ความแตกต่างระหว่างสินทรัพย์มีตัวตนกับไม่มีตัวตน
| สินทรัพย์มีตัวตน | สินทรัพย์ไม่มีตัวตน | |
| ลักษณะ | จับต้องได้ | จับต้องไม่ได้ |
| ตัวอย่าง | อาคาร เครื่องจักร สต็อก | ลิขสิทธิ์ สิทธิบัตร เครื่องหมายการค้า ซอฟต์แวร์ |
| การเสื่อมสภาพ | สึกหรอตามการใช้งาน | ลดค่าตามอายุการให้ประโยชน์หรือสิทธิที่หมดอายุ |
| การใช้ประโยชน์พร้อมกัน | ใช้ได้ทีละที่ | หลายคนใช้พร้อมกันได้ (หากให้สิทธิ) |
| ความเสี่ยงหลัก | ความเสียหายทางกายภาพ | การละเมิด ลอกเลียน สิทธิหมดอายุ |
| การประเมินมูลค่า | อ้างอิงตามราคาตลาดได้ง่ายกว่า | ประเมินยากกว่า ต้องใช้วิธีเฉพาะ |
การรับรู้และตีมูลค่าสินทรัพย์ไม่มีตัวตนทางบัญชี
มาตรฐานการบัญชีฉบับที่ 38 เรื่อง สินทรัพย์ไม่มีตัวตน ประกาศโดยสภาวิชาชีพบัญชีเมื่อ 24 กันยายน 2562 ส่วนกิจการที่ไม่มีส่วนได้เสียสาธารณะ (NPAEs) ซึ่งเป็นธุรกิจส่วนใหญ่ในไทย ใช้มาตรฐาน TFRS for NPAEs ที่มีหลักการใกล้เคียงกัน
หลักการสำคัญที่ควรรู้
- ซื้อมา: บันทึกเป็นสินทรัพย์ตามราคาทุน เช่น ซื้อโปรแกรม 1 ล้านบาท อายุใช้งาน 10 ปี ตัดจำหน่ายปีละ 100,000 บาท
- สร้างขึ้นเอง: เข้มงวดกว่ามาก มาตรฐานแบ่งเป็น ขั้นวิจัย ซึ่งต้องรับรู้เป็นค่าใช้จ่าย และขั้นพัฒนา ซึ่งรับรู้เป็นสินทรัพย์ได้ เมื่อพิสูจน์ได้ตามเกณฑ์ เช่น ความเป็นไปได้ทางเทคนิคและความตั้งใจที่จะใช้หรือขาย
- ไม่รับรู้เป็นสินทรัพย์: แบรนด์ รายชื่อลูกค้า และค่าความนิยมที่สร้างขึ้นเอง เพราะแยกต้นทุนจากการพัฒนาธุรกิจโดยรวมไม่ได้
- การตัดจำหน่าย: สินทรัพย์ที่มีอายุการให้ประโยชน์แน่นอนตัดจำหน่ายตามอายุ ส่วนที่ไม่มีกำหนดไม่ต้องตัดจำหน่าย แต่ต้องประเมินการด้อยค่า
ทำไมองค์กรควรคุ้มครองและบริหารสินทรัพย์ไม่มีตัวตน
- สร้างความได้เปรียบทางการแข่งขัน คู่แข่งลอกเลียนเครื่องจักรได้ยากกว่าลอกเลียนแบรนด์หรือสูตร หากไม่ได้คุ้มครอง
- สร้างรายได้เพิ่ม ผ่านการอนุญาตให้ใช้สิทธิ (Licensing) การร่วมทุน หรือการถ่ายทอดเทคโนโลยี
- เพิ่มความน่าเชื่อถือ เมื่อขอทุน ระดมทุน หรือเจรจากับคู่ค้า
- ป้องกันข้อพิพาท รู้ว่าใครเป็นเจ้าของสิทธิ ตั้งแต่ขั้นสร้างสรรค์ผลงาน
- ใช้ข้อมูลตัดสินใจ ตรวจสอบสิทธิบัตรและเทคโนโลยีที่มีอยู่เพื่อวางกลยุทธ์ธุรกิจและงานวิจัย
ตัวอย่างสินทรัพย์ไม่มีตัวตนในองค์กรไทย
ตัวอย่างต่อไปนี้เป็นสถานการณ์สมมติเพื่อประกอบความเข้าใจ
- มหาวิทยาลัย: ผลงานวิจัยที่ยื่นขอสิทธิบัตร ซอฟต์แวร์ที่นักวิจัยพัฒนา ฐานข้อมูลงานวิจัย และชื่อเสียงของสถาบัน
- หน่วยงานภาครัฐ: ระบบสารสนเทศและแอปพลิเคชันที่พัฒนาขึ้น ชุดข้อมูล และสิทธิในงานที่ว่าจ้างผลิต (ควรกำหนดเรื่องความเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ในสัญญาจ้างให้ชัดเจน)
- ธุรกิจ SME: ชื่อแบรนด์ โลโก้ สูตรผลิตภัณฑ์ ฐานข้อมูลลูกค้า และเว็บไซต์
- องค์กรเอกชนขนาดใหญ่: พอร์ตสิทธิบัตร ใบอนุญาต สิทธิแฟรนไชส์ และเทคโนโลยีเฉพาะ
จุดที่พบบ่อยคือองค์กรมีผลงานที่มีมูลค่า แต่ไม่ได้ตรวจสอบว่าใครเป็นเจ้าของสิทธิ หรือยังไม่ได้จดทะเบียนในส่วนที่ต้องจด ทำให้เสียโอกาสในการหารายได้ และเสี่ยงถูกโต้แย้งภายหลัง
สรุป Intangible Assets คืออะไร?
- Intangible Assets คือ สินทรัพย์ที่ไม่เป็นตัวเงินและไม่มีลักษณะทางกายภาพ ที่สามารถระบุได้ ควบคุมได้ และสร้างประโยชน์ในอนาคต
- ประกอบด้วยทรัพย์สินทางปัญญา (ลิขสิทธิ์ สิทธิบัตร เครื่องหมายการค้า) และสินทรัพย์อื่น เช่น ซอฟต์แวร์ ฐานข้อมูล สิทธิตามสัญญา และค่าความนิยม
- ทางบัญชี สินทรัพย์ที่ซื้อมารับรู้ได้ตามราคาทุน ส่วนที่สร้างเองมีเงื่อนไขเข้มงวด และบางรายการ เช่น แบรนด์ที่สร้างเอง ไม่รับรู้เป็นสินทรัพย์
- การบันทึกบัญชีไม่ได้เท่ากับการคุ้มครองทางกฎหมาย ควรจดทะเบียนสิทธิที่ต้องจดและทำสัญญาให้ชัดเจน
ปรึกษาเรื่องลิขสิทธิ์กับ AKIP Venture
- โทร: 06-5989-9815
- LINE: @akipventure
- อีเมล: contact.akip@gmail.com
คำถามที่พบบ่อย (FAQs) เกี่ยวกับ Intangible Assets
Q: Intangible Assets กับ Tangible Assets ต่างกันอย่างไร?
A: Tangible Assets เป็นสินทรัพย์ที่จับต้องได้ เช่น อาคารและเครื่องจักร ส่วน Intangible Assets เป็นสินทรัพย์ที่จับต้องไม่ได้ เช่น ลิขสิทธิ์ สิทธิบัตร และซอฟต์แวร์
Q: ลิขสิทธิ์ต้องจดทะเบียนหรือไม่?
A: ลิขสิทธิ์เกิดขึ้นโดยอัตโนมัติเมื่อสร้างสรรค์ผลงาน แต่การแจ้งข้อมูลลิขสิทธิ์ช่วยให้พิสูจน์ความเป็นเจ้าของได้ง่ายขึ้น ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญตามลักษณะงาน
Q: ค่าความนิยม (Goodwill) เป็น Intangible Asset หรือไม่?
A: ถือเป็นสินทรัพย์ไม่มีตัวตนในความหมายกว้าง แต่ค่าความนิยมที่กิจการสร้างขึ้นเองไม่สามารถบันทึกเป็นสินทรัพย์ได้ เพราะไม่สามารถแยกและระบุมูลค่าได้อย่างชัดเจน ส่วนค่าความนิยมที่เกิดจากการซื้อกิจการจะพิจารณาตามมาตรฐานการบัญชีเรื่องการรวมธุรกิจ
Q: ต้นทุนวิจัยและพัฒนาบันทึกเป็นสินทรัพย์ได้หรือไม่?
A: ต้นทุนขั้นวิจัยต้องรับรู้เป็นค่าใช้จ่าย ส่วนขั้นพัฒนาบันทึกเป็นสินทรัพย์ได้เมื่อเข้าเกณฑ์ตามมาตรฐาน
Q: แบรนด์ที่สร้างเองต้องลงบัญชีหรือไม่?
A: ตามหลักมาตรฐานบัญชี แบรนด์ที่สร้างขึ้นเองไม่สามารถรับรู้เป็นสินทรัพย์ได้ แต่ยังมีมูลค่าทางธุรกิจ และควรคุ้มครองด้วยการจดทะเบียนเครื่องหมายการค้า
