ลิขสิทธิ์ คืออะไร? งานที่มีลิขสิทธิ์ 9 ประเภท และวิธีจดแจ้งอย่างถูกต้อง (อัปเดต 2026)

เคยสงสัยไหมว่า รูปที่เราถ่าย เพลงที่เราแต่ง สไลด์ที่ทำ หรือโค้ดที่ทีมเขียนขึ้นมา มีลิขสิทธิ์หรือเปล่า แล้วต้องไปจดอะไรไหม? ในยุคที่ผลงานสร้างสรรค์มีมูลค่าไม่แพ้สินทรัพย์อื่น การรู้ว่างานของเราอยู่ในกลุ่มไหนและกฎหมายคุ้มครองแค่ไหน เป็นพื้นฐานที่ทุกคนควรมี

บทความนี้ AKIP Venture สรุปให้ในที่เดียว ตั้งแต่ลิขสิทธิ์คืออะไร ลิขสิทธิ์ 9 ประเภท งานที่ไม่ได้รับความคุ้มครอง สิทธิของเจ้าของ อายุคุ้มครอง ไปจนถึงขั้นตอนจดแจ้งกับกรมทรัพย์สินทางปัญญา พร้อมประเด็นที่มหาวิทยาลัย หน่วยงานรัฐ และภาคเอกชนควรรู้

ลิขสิทธิ์ คืออะไร?

ลิขสิทธิ์ (Copyright) คือสิทธิแต่เพียงผู้เดียวของผู้สร้างสรรค์ในการควบคุมการใช้งานผลงานที่ตนริเริ่มขึ้นด้วยสติปัญญา ความรู้ความสามารถ และความวิริยะอุตสาหะของตนเอง โดยไม่ลอกเลียนงานของผู้อื่น ตามพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 และที่แก้ไขเพิ่มเติม

งานที่จะได้รับความคุ้มครองต้องเข้าเงื่อนไขครบทั้ง 3 ข้อ

Tip:

ลิขสิทธิ์คุ้มครอง “การแสดงออก” ไม่ใช่ “ความคิด” หนังสือที่เขียนเสร็จแล้วได้รับความคุ้มครอง แต่ไอเดียของเรื่องราวเบื้องหลังไม่ได้รับความคุ้มครอง เช่นเดียวกับความคิด ขั้นตอน กรรมวิธี ระบบ และวิธีการทำงาน ซึ่งไม่ถือเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์

สำหรับลิขสิทธิ์ การคุ้มครองเกิดขึ้นทันทีเมื่อสร้างสรรค์ผลงาน โดยไม่ต้องจดทะเบียน ซึ่งต่างจากสิทธิบัตรและเครื่องหมายการค้าที่ต้องยื่นคำขอ แต่ “ไม่ต้องจด” ไม่ได้หมายความว่า “ไม่ต้องเตรียมหลักฐาน” ซึ่งจะอธิบายเพิ่มเติมในหัวข้อการจดแจ้งด้านล่าง

ลิขสิทธิ์ 9 ประเภท งานอะไรได้รับความคุ้มครอง

กฎหมายลิขสิทธิ์ไทยจำแนกงานสร้างสรรค์ที่ได้รับความคุ้มครองไว้ 9 ประเภท ดูภาพรวมก่อน แล้วค่อยลงรายละเอียดทีละประเภท

1. งานวรรณกรรม

งานวรรณกรรม (Literary Work) คืองานที่ถ่ายทอดออกมาด้วย ตัวอักษร ภาษา หรือสัญลักษณ์ ซึ่งเป็นงานเขียนทุกชนิด ไม่ว่าจะเป็นรูปแบบสิ่งพิมพ์หรือดิจิทัล โดยคุ้มครองทั้งเนื้อหาและโครงสร้างการจัดเรียงที่มีความคิดสร้างสรรค์

• งานที่ได้รับการคุ้มครอง: หนังสือ (นวนิยาย, ตำรา, สารคดี), บทความ, บทกวี, บทละคร, คำปราศรัย, จุลสาร, เอกสารสิ่งพิมพ์, บทเพลง (เฉพาะส่วนเนื้อร้อง), บทเรียนออนไลน์, คู่มือการใช้งาน, คำแปล, โปรแกรมคอมพิวเตอร์ (โค้ดโปรแกรม และลำดับคำสั่ง), รหัสโปรแกรม (ทั้ง Source Code และ Object Code) และฐานข้อมูลที่มีการจัดเรียงอย่างเป็นระบบ

หากโปรแกรมมีฟังก์ชันใหม่หรือวิธีแก้ปัญหาเชิงเทคนิคที่แปลกใหม่ อาจพิจารณาขอสิทธิบัตรแทน เพราะแนวคิดหรือกลไกการทำงานภายในไม่ได้อยู่ในขอบเขตของลิขสิทธิ์

2. งานนาฏกรรม

งานนาฏกรรม (Dramatic Work) หมายถึงงานที่เกี่ยวกับการแสดงออกด้วยการเคลื่อนไหวร่างกายหรือการจัดเรียงท่าทางอย่างมีขั้นตอน เพื่อสื่อสารเนื้อหาหรือเรื่องราว โดยเน้นไปที่การออกแบบท่าทาง (Choreography) ที่สร้างสรรค์

• งานที่ได้รับการคุ้มครอง: การออกแบบท่าเต้น (Dance Choreography), การรำ, การเต้น ที่มีท่วงท่าจัดเรียงเป็นเรื่องราว, การแสดงโขน, ละครใบ้, ละครเวที (ในส่วนของการจัดท่าทางและ Blocking การแสดง) และการจัดลำดับท่าทางเพื่อใช้ในการแสดง

3. งานศิลปกรรม

งานศิลปกรรม (Artistic Work) ครอบคลุมงานศิลปะทุกแขนงที่แสดงออกถึง ความงามทางสายตาและการออกแบบ ทั้งงานที่ทำด้วยมือ (Traditional) และงานดิจิทัล (Digital Art)

• งานที่ได้รับการคุ้มครอง:

• จิตรกรรม (ภาพวาด, ภาพระบายสี), ภาพพิมพ์ (Prints), ภาพถ่าย (Photography)
• ประติมากรรม (รูปปั้น, งานแกะสลัก, งานปั้น)
• งานสถาปัตยกรรม (แบบแปลนอาคาร, ตัวอาคารที่สร้างเสร็จ)
• งานประยุกต์ศิลป์ (กราฟิกดีไซน์, โลโก้, ลวดลายบนผลิตภัณฑ์, Digital Art)
• ภาพร่างแบบ (Sketch) และงานตกแต่งทางสถาปัตยกรรม

4. งานดนตรีกรรม

งานดนตรีกรรม (Musical Work) คืองานประพันธ์ที่เกี่ยวข้องกับการสร้างสรรค์ทางด้านเสียง ทั้งในส่วนของ ทำนอง คำร้อง และการเรียบเรียงเสียงประสาน โดยคุ้มครองตัว “บทเพลง” ที่ถูกเขียนหรือประพันธ์ขึ้น

• งานที่ได้รับการคุ้มครอง: คำร้อง, ทำนองเพลง (Melody) ที่มีเอกลักษณ์, โน้ตดนตรี (Sheet Music), การเรียบเรียงเสียงประสาน (Orchestration) และการปรับทำนองของเพลงที่มีอยู่เดิม

ข้อยกเว้นที่สำคัญ: งานดนตรีกรรมจะคุ้มครองเฉพาะ “การประพันธ์” เท่านั้น ไม่รวมถึงการบรรเลง หรือการแสดงจริงของนักดนตรีหรือนักร้อง ซึ่งส่วนนี้จะไปได้รับการคุ้มครองในฐานะ สิ่งบันทึกเสียง (Sound Recording) หรือสิทธิข้างเคียงแทน

5. งานโสตทัศนวัสดุ

งานโสตทัศนวัสดุ (Audiovisual Work) หมายถึงผลงานที่ประกอบด้วย ทั้งภาพและเสียงที่สัมพันธ์กัน และสามารถนำมาเล่นซ้ำได้ ซึ่งเป็นสื่อบันทึกภาพและเสียงทั่วไปที่ไม่เข้าข่ายงานภาพยนตร์

• งานที่ได้รับการคุ้มครอง: มิวสิกวิดีโอ (MV), วิดีโอคลิปสั้น ๆ ที่เผยแพร่ในสื่อออนไลน์, วิดีโอเทป, VCD, สื่อการสอน หรือ Video Presentation ที่มีภาพและเสียงประกอบ

6. งานภาพยนตร์

งานภาพยนตร์ (Cinematographic Work) เป็นผลงานที่มีการบันทึกภาพเคลื่อนไหวอย่างต่อเนื่อง (อาจมีเสียงหรือไม่มีเสียงก็ได้) เพื่อเล่าเรื่องราวหรือสื่อสารความบันเทิงอย่างเป็นระบบ ซึ่งมักมีความยาวและองค์ประกอบที่ซับซ้อนตามแบบแผนการผลิต

• งานที่ได้รับการคุ้มครอง: ภาพยนตร์, สารคดี, ซีรีส์ออนไลน์, รายการโทรทัศน์ และเสียงประกอบภาพยนตร์

7. สิ่งบันทึกเสียง

สิ่งบันทึกเสียง (Sound Recording) คือการบันทึกเสียงพูด เสียงเพลง หรือเสียงอื่น ๆ โดยไม่รวมภาพ ซึ่งคุ้มครอง “ไฟล์เสียงต้นฉบับ” หรือ Master File ของการบันทึกเสียงที่เกิดขึ้นจริง

• งานที่ได้รับการคุ้มครอง: Master File ของเพลงที่ถูกบันทึกในสตูดิโอ, ไฟล์เสียงพอดแคสต์ (Podcast), แผ่นเสียง, เทปเพลง, ซีดีเพลง, สื่ออื่นที่บันทึกเสียงเพลง, เสียงพูด, เสียงอื่น ๆ โดยไม่รวมภาพ, การบันทึกเสียงบรรยาย และ Sound Effect ที่ผลิตขึ้น

8. งานแพร่เสียงแพร่ภาพ

งานแพร่เสียงแพร่ภาพ (Broadcast Work) คือการนำเสนอผลงานโดยอาศัย สื่อกระจายเสียงหรือแพร่ภาพอย่างต่อเนื่องสู่สาธารณะ โดยคุ้มครองการถ่ายทอดสัญญาณเสียงหรือภาพไปยังสาธารณะ

• งานที่ได้รับการคุ้มครอง: การถ่ายทอดรายการวิทยุ, การกระจายเสียงทางวิทยุ, รายการโทรทัศน์, การสตรีมมิ่งสด (Live Streaming) ผ่านแพลตฟอร์มออนไลน์, สัญญาณออกอากาศจากสถานีหลัก และการแพร่เสียงหรือแพร่ภาพซ้ำ

9. งานอื่นใดในแผนกวรรณคดี วิทยาศาสตร์ หรือศิลปะ

หมวดหมู่นี้ใช้รองรับงานสร้างสรรค์รูปแบบใหม่ ๆ ที่เกิดขึ้นตามความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี ซึ่งอาจไม่เข้าเกณฑ์ใน 8 ประเภทหลักอย่างชัดเจน แต่ถือว่าจัดอยู่ในหมวดของวรรณคดี วิทยาศาสตร์ หรือศิลปะ และสามารถแสดงออกเป็นรูปธรรมได้

งานที่ได้รับการคุ้มครอง: โมเดล 3 มิติ (3D Modeling), UX/UI Design ของแอปพลิเคชัน, งานสื่ออินเทอร์แอกทีฟ (Interactive Media), ผลงานเชิงวิชาการ ที่แสดงออกเป็นรูปธรรม และการออกแบบจัดนิทรรศการที่มีรูปแบบเฉพาะ

ตารางสรุปให้เข้าใจแต่ละประเภทของลิขสิทธิ์ง่ายขึ้น

งานที่ไม่ถือเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์

ไม่ใช่ทุกอย่างที่ถูกเขียนหรือเผยแพร่ออกมาแล้วจะมีลิขสิทธิ์ พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์กำหนดไว้ชัดเจนว่า 6 กลุ่มต่อไปนี้ไม่ถือเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ ทุกคนจึงนำไปใช้ได้โดยไม่ต้องขออนุญาต แต่ละกลุ่มมีรายละเอียดที่ควรเข้าใจให้ถูก ไม่เช่นนั้นอาจเข้าใจผิดว่าใช้ได้ทุกกรณี

1. ข่าวประจำวันและข้อเท็จจริงต่าง ๆ

ข้อยกเว้นนี้หมายถึงข้อมูลที่เป็นเพียงข่าวสาร เช่น วัน เวลา สถานที่ ชื่อบุคคล จำนวนคน หรือปริมาณ ซึ่งเป็นข้อเท็จจริงที่เกิดขึ้นจริง ไม่ใช่สิ่งที่ใครแต่งขึ้น ทุกคนจึงนำข้อเท็จจริงเหล่านี้ไปใช้ต่อได้ ตัวอย่างเช่น ข้อมูลว่าเกิดเหตุที่ไหน เมื่อไร มีผู้ได้รับผลกระทบกี่คน

แต่ถ้ามีผู้นำข้อเท็จจริงเหล่านั้นมาเรียบเรียงจนเป็นงานเขียน เช่น บทวิเคราะห์ข่าว หรือบทความ งานเรียบเรียงชิ้นนั้นอาจได้รับความคุ้มครองในฐานะงานวรรณกรรม การใช้ข้อเท็จจริงจึงทำได้ แต่การคัดลอกบทความที่ผู้อื่นเรียบเรียงไว้ต้องขออนุญาต

2. รัฐธรรมนูญและกฎหมาย

ตัวบทรัฐธรรมนูญและกฎหมายเป็นสิ่งที่ประชาชนทุกคนต้องรู้และปฏิบัติตาม จึงไม่มีลิขสิทธิ์ สามารถนำไปเผยแพร่ อ้างอิง หรือทำสำเนาได้อย่างอิสระ

3. ระเบียบ ข้อบังคับ ประกาศ คำสั่ง คำชี้แจง และหนังสือโต้ตอบของหน่วยงานรัฐ

เอกสารที่กระทรวง ทบวง กรม หรือหน่วยงานอื่นของรัฐหรือของท้องถิ่นออกใช้ในการปฏิบัติงาน เช่น ประกาศกระทรวง ระเบียบของหน่วยงาน คำสั่ง และหนังสือโต้ตอบ ไม่ถือเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ ผู้ประกอบการและประชาชนจึงนำไปอ้างอิงหรือเผยแพร่ต่อได้

4. คำพิพากษา คำสั่ง คำวินิจฉัย และรายงานของทางราชการ

คำพิพากษาของศาล คำสั่งหรือคำวินิจฉัยของหน่วยงาน และรายงานของทางราชการ อยู่ในกลุ่มที่ไม่มีลิขสิทธิ์เช่นกัน เพื่อให้ข้อมูลที่เกี่ยวกับการใช้อำนาจรัฐเข้าถึงและตรวจสอบได้

5. คำแปลและการรวบรวมสิ่งข้างต้นที่หน่วยงานรัฐจัดทำ

ข้อยกเว้นนี้ครอบคลุมเฉพาะคำแปลและงานรวบรวมที่หน่วยงานรัฐหรือท้องถิ่นเป็นผู้จัดทำ เช่น ชุดรวมกฎหมายฉบับแปลของหน่วยงานรัฐ หากเป็นเอกชนแปลหรือรวบรวมเอง ไม่ได้เข้าข้อยกเว้นนี้โดยอัตโนมัติ ควรตรวจสอบสถานะของงานชิ้นนั้นก่อนนำไปใช้เชิงพาณิชย์

6. ความคิด ขั้นตอน กรรมวิธี ระบบ และหลักการ

กลุ่มนี้คือสิ่งที่ลิขสิทธิ์ไม่คุ้มครองตามหลักพื้นฐาน ได้แก่ ความคิด ขั้นตอน กรรมวิธี ระบบ วิธีใช้หรือวิธีทำงาน แนวความคิด หลักการ การค้นพบ และทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์หรือคณิตศาสตร์ ลิขสิทธิ์คุ้มครอง “การแสดงออก” เช่น ตัวหนังสือ ภาพ หรือโค้ดที่เขียนขึ้น ไม่ได้คุ้มครองตัวความคิดเบื้องหลัง

ตัวอย่างเช่น สูตรทางคณิตศาสตร์ใครก็ใช้ได้ และไอเดียของเกมหรือระบบ แม้ผู้อื่นจะนำไปทำเป็นงานของตนเอง ก็ไม่ใช่การละเมิดเพียงเพราะใช้ไอเดียเดียวกัน หากวิธีแก้ปัญหานั้นเป็นเทคโนโลยีใหม่ที่ต้องการปกป้อง ควรพิจารณาสิทธิบัตรแทน

Tip:

ไม่มีลิขสิทธิ์ ไม่ได้แปลว่าใช้ได้ทุกกรณี ข้อยกเว้นข้างต้นจำกัดเฉพาะประเภทที่กฎหมายระบุไว้เท่านั้น งานอื่นที่หน่วยงานรัฐหรือบุคคลอื่นจัดทำ เช่น ภาพถ่าย สื่อประชาสัมพันธ์ โลโก้ หรือซอฟต์แวร์ อาจยังมีลิขสิทธิ์อยู่ หากไม่แน่ใจว่าสิ่งที่ต้องการใช้เข้าข้อยกเว้นหรือไม่ ควรตรวจสอบหรือขออนุญาตก่อนนำไปใช้

เจ้าของลิขสิทธิ์ทำอะไรได้บ้าง?

เจ้าของลิขสิทธิ์มีสิทธิแต่เพียงผู้เดียว ในการควบคุมการใช้ผลงาน ได้แก่

1. ทำซ้ำ คัดลอก ทำสำเนา ถ่ายเอกสาร บันทึกภาพหรือเสียง ไม่ว่าทั้งหมดหรือบางส่วนที่เป็นสาระสำคัญ
2. ดัดแปลง ทำซ้ำโดยเปลี่ยนรูปใหม่ ปรับปรุง แก้ไข หรือเพิ่มเติม เช่น ดัดแปลงนวนิยายเป็นบทละคร หรือนำการ์ตูนไปทำเป็นภาพยนตร์
3. เผยแพร่ต่อสาธารณะ เช่น จัดแสดง จำหน่าย หรือเปิดเผยผลงานต่อสาธารณชน
4. ให้เช่าต้นฉบับหรือสำเนา สำหรับงานบางประเภท เช่น โปรแกรมคอมพิวเตอร์ ภาพยนตร์ และสิ่งบันทึกเสียง
5. ให้ประโยชน์จากลิขสิทธิ์แก่ผู้อื่น เช่น ยกรายได้จากค่าลิขสิทธิ์ให้ผู้อื่น
6. อนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิ พร้อมกำหนดค่าตอบแทนและเงื่อนไข

ใช้ผลงานของผู้อื่น ต้องขออนุญาตก่อน การทำซ้ำ ดัดแปลง หรือเผยแพร่ผลงานของผู้อื่นต้องได้รับอนุญาตจากเจ้าของลิขสิทธิ์ การใส่ชื่อหรือแหล่งที่มาเพียงอย่างเดียวไม่ถือเป็นการขออนุญาต อ่านต่อ ละเมิดลิขสิทธิ์ มีอะไรบ้าง? สิ่งที่ควรรู้ก่อนเผยแพร่ผลงาน

ลิขสิทธิ์คุ้มครองกี่ปี?

อายุความคุ้มครองไม่เท่ากันทุกงาน ขึ้นกับว่าใครเป็นผู้สร้างสรรค์และงานประเภทไหน

ตัวอย่าง: หากผู้เขียนนวนิยายเสียชีวิตในปี 2560 ลิขสิทธิ์ในผลงานจะสิ้นสุดวันที่ 31 ธันวาคม 2610 และเมื่อครบกำหนดอายุการคุ้มครองแล้ว ผลงานดังกล่าวจะตกเป็นสมบัติสาธารณะ ซึ่งบุคคลทั่วไปสามารถนำไปใช้ได้โดยไม่ต้องขออนุญาตจากเจ้าของลิขสิทธิ์

จดแจ้งลิขสิทธิ์ ต้องทำไหม และทำอย่างไร?

DIP แนะนำให้เจ้าของลิขสิทธิ์เก็บรวบรวมหลักฐานการสร้างสรรค์ไว้เพื่อพิสูจน์ความเป็นเจ้าของในภายหลัง เช่น ไฟล์ต้นฉบับพร้อมวันที่สร้าง ร่างงาน หลักฐานการเผยแพร่ครั้งแรก หรือสัญญาจ้าง การแจ้งข้อมูลจึงเป็นเพียงหนึ่งในหลักฐานที่ช่วยประกอบการพิสูจน์สิทธิและความเป็นเจ้าของผลงาน

เพิ่มเติม: ไม่บังคับ แต่มีประโยชน์ด้านหลักฐาน ลิขสิทธิ์ไม่มีระบบจดทะเบียน แต่กรมทรัพย์สินทางปัญญา (DIP) มีบริการ “แจ้งข้อมูลลิขสิทธิ์” เพื่อรวบรวมข้อมูลเบื้องต้นของงานลิขสิทธิ์ และเป็นแหล่งข้อมูลให้ผู้ที่ต้องการขออนุญาตใช้ผลงานตรวจค้นเพื่อติดต่อเจ้าของได้ แต่การแจ้งข้อมูลไม่ใช่การจดทะเบียนตามกฎหมาย ไม่ได้รับรองว่าผู้แจ้งเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ และไม่ก่อให้เกิดสิทธิใหม่

ขั้นตอนการแจ้งข้อมูลลิขสิทธิ์

เตรียมผลงานและสำเนา

ตามประเภทผลงาน เช่น หนังสือโดยทั่วไปใช้หน้าปก สารบัญ และบางส่วนของเนื้อหา ส่วนงานภาพหรืองานปั้นใช้ภาพผลงาน งานสถาปัตยกรรมใช้แบบแปลน

กรอกแบบคำขอ ลข.01

ระบุข้อมูลเจ้าของ ผู้สร้างสรรค์ ชื่อผลงาน ประเภทงาน ปีที่สร้างสรรค์ การโฆษณา และการอนุญาต/โอนสิทธิ์ (ถ้ามี)

ยื่นต่อ DIP

ผ่านระบบ e-Filing หรือยื่นด้วยตนเอง

ตรวจสอบและแก้ไขตามที่เจ้าหน้าที่แจ้ง

เจ้าหน้าที่ตรวจสอบเอกสารและข้อมูลที่เกี่ยวข้อง หากพบว่าเอกสารไม่ครบถ้วนหรือมีข้อมูลที่ต้องแก้ไข จะมีหนังสือแจ้งให้แก้ไขหรือจัดส่งเอกสารเพิ่มเติมภายในระยะเวลาที่กำหนด

รับหนังสือรับรองการแจ้งข้อมูล

ระยะเวลาที่หน่วยงานและผู้ให้บริการหลายแห่งระบุอยู่ที่ราว 1-2 เดือน ขึ้นอยู่กับความครบถ้วนของเอกสารและปริมาณคำขอในช่วงเวลานั้น

เอกสารที่ต้องเตรียม (ตามเอกสารเผยแพร่ของ DIP)

ค่าธรรมเนียม: ตามเอกสารเผยแพร่ของ DIP การแจ้งข้อมูลลิขสิทธิ์ ไม่มีค่าธรรมเนียม ยื่นได้ที่ศูนย์บริการ DIP, สำนักงานพาณิชย์จังหวัดทุกจังหวัด, ทางไปรษณีย์ลงทะเบียนตอบรับ หรือผ่านระบบ e-Filing ที่ www.ipthailand.go.th ควรตรวจสอบเงื่อนไขล่าสุดกับ DIP ก่อนยื่นทุกครั้ง

ลิขสิทธิ์ไทยกับต่างประเทศ คุ้มครองข้ามพรมแดนอย่างไร?

ประเทศไทยเป็นสมาชิกอนุสัญญาเบิร์น (Berne Convention) ซึ่งยึดหลัก การปฏิบัติเยี่ยงคนชาติ (National Treatment) หมายความว่า ผลงานของคนไทยที่ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายลิขสิทธิ์ไทย สามารถได้รับความคุ้มครองในประเทศสมาชิกอื่นตามกฎหมายของประเทศนั้น โดยไม่ต้องจดทะเบียนลิขสิทธิ์ซ้ำในแต่ละประเทศ

ข้อควรระวังคือ ขอบเขตสิทธิและอายุความคุ้มครองเป็นไปตามกฎหมายของประเทศที่ต้องการบังคับใช้สิทธิ ซึ่งอาจต่างจากไทย และต่างจากสิทธิบัตรกับเครื่องหมายการค้าที่ต้องยื่นขอในแต่ละประเทศ หากธุรกิจกำลังขยายไปต่างประเทศ ควรวางแผนทรัพย์สินทางปัญญาให้ครบทุกประเภทพร้อมกัน

อนุญาตให้ใช้สิทธิ (License) และโอนสิทธิ (Assignment)

การสร้างรายได้จากผลงานมักมาจากการให้ผู้อื่นนำไปใช้ ซึ่งทำได้ 2 รูปแบบ

เคล็ดลับ: จัดทำสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษรเสมอ และระบุให้ชัดเจนถึงสิทธิที่อนุญาตหรือโอน ระยะเวลา ขอบเขตพื้นที่ และค่าตอบแทน เพื่อให้เกิดความเข้าใจที่ตรงกันและลดข้อพิพาทที่อาจเกิดขึ้นในภายหลัง

ลิขสิทธิ์สำหรับมหาวิทยาลัย หน่วยงานรัฐ และภาคเอกชน

ทุกองค์กรสร้างผลงานที่เป็นงานลิขสิทธิ์อยู่ทุกวันโดยไม่รู้ตัว แต่โจทย์ที่ต้องดูแลต่างกัน

มหาวิทยาลัยและสถาบันวิจัย

• ตำรา บทความวิชาการ สื่อการสอน วิดีโอ e-Learning และซอฟต์แวร์จากงานวิจัย เป็นงานที่อาจมีลิขสิทธิ์
• ผลวิจัยที่มีวิธีแก้ปัญหาทางเทคนิคใหม่ ควรประเมินสิทธิบัตรควบคู่ เพราะลิขสิทธิ์ไม่คุ้มครองแนวคิดหรือกรรมวิธี
• ควรกำหนดความเป็นเจ้าของผลงานระหว่างมหาวิทยาลัย นักวิจัย นักศึกษา และผู้ให้ทุน ไว้ในข้อบังคับหรือสัญญาตั้งแต่ต้น
• หากมีแผนถ่ายทอดเทคโนโลยีหรือตั้งบริษัทจากงานวิจัย ดูข้อมูลเรื่อง TRIUP Act และการประเมินมูลค่าทรัพย์สินทางปัญญา

หน่วยงานภาครัฐ

• กฎหมาย ระเบียบ ประกาศ คำสั่ง และรายงานของทางราชการ ไม่ถือเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์
• สื่อประชาสัมพันธ์ ซอฟต์แวร์ แอปพลิเคชัน ฐานข้อมูล และงานออกแบบที่จ้างผู้อื่นพัฒนา ควรระบุเรื่องลิขสิทธิ์ ขอบเขตการใช้ และการแก้ไขดัดแปลงไว้ในสัญญาจ้างและ TOR ให้ชัดเจน
• งานที่สร้างสรรค์โดยการจ้างหรือทำตามคำสั่งของหน่วยงานรัฐ มีหลักเกณฑ์นับอายุความคุ้มครองของตนเอง (ดูตารางอายุคุ้มครอง)
• ก่อนนำภาพ เพลง หรือวิดีโอของบุคคลภายนอกมาใช้ในสื่อหรือกิจกรรมของหน่วยงาน ควรตรวจสอบสิทธิและขออนุญาตให้เรียบร้อย

ภาคเอกชนและ SME

• โลโก้ ภาพโฆษณา คอนเทนต์ เว็บไซต์ โปรแกรม และงานออกแบบบรรจุภัณฑ์ อาจเป็นงานลิขสิทธิ์ ส่วนชื่อแบรนด์และโลโก้ที่ใช้จำแนกสินค้าหรือบริการ ควรพิจารณาเครื่องหมายการค้าด้วย
• กฎหมายมีหลักเรื่องความเป็นเจ้าของผลงานที่สร้างในทางการจ้างและการว่าจ้าง แต่ขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงและข้อตกลง จึงควรระบุในสัญญากับพนักงาน เอเจนซี่ และฟรีแลนซ์ว่าใครเป็นเจ้าของและใช้สิทธิได้แค่ไหน
• เก็บไฟล์ต้นฉบับ ร่างงาน และหลักฐานวันที่สร้างผลงานไว้อย่างเป็นระบบ เพื่อใช้พิสูจน์ความเป็นเจ้าของเมื่อจำเป็น

ลิขสิทธิ์ สิทธิบัตร และเครื่องหมายการค้า ต่างกันอย่างไร?

ผลงานชิ้นเดียวอาจได้รับความคุ้มครองหลายแบบพร้อมกัน เช่น แอปพลิเคชัน โค้ดเป็นลิขสิทธิ์ กลไกใหม่อาจเป็นสิทธิบัตร และชื่อแอปเป็นเครื่องหมายการค้า ดูภาพรวมได้ที่ ทรัพย์สินทางปัญญาในประเทศไทย

สรุป

ลิขสิทธิ์เกิดขึ้นทันทีเมื่อคุณสร้างสรรค์ผลงาน และคุ้มครองการแสดงออกของความคิดใน 9 ประเภทตามกฎหมายไทย แต่การรู้ว่าผลงานของคุณเป็นประเภทไหน มีอายุคุ้มครองเท่าไร และควรเก็บหลักฐานหรือแจ้งข้อมูลอย่างไร จะช่วยให้ปกป้องและต่อยอดผลงานได้อย่างมั่นใจ สำหรับมหาวิทยาลัย หน่วยงานรัฐ และภาคเอกชน สิ่งสำคัญไม่แพ้กันคือการกำหนดความเป็นเจ้าของและขอบเขตการใช้สิทธิไว้ในสัญญาตั้งแต่ต้น

ปรึกษาเบื้องต้นฟรี กับทีมผู้เชี่ยวชาญ AKIP Venture

• โทร 06-5989-9815
• LINE ID @akipventure
• อีเมล contact.akip@gmail.com
• ดูรายละเอียดบริการจดลิขสิทธิ์

คำถามที่พบบ่อย (FAQs) เกี่ยวกับลิขสิทธิ์